Als je iets wil kopen wat 100 procent zeker niet door kinderen gemaakt is, kan dat nog lastig worden. Merken en bedrijven van wie je iets koopt zijn daar ook niet echt behulpzaam in: sommige houden hun mond uit angst voor imagoschade, en andere weten zelf niet precies hoe hun spullen gemaakt worden.

Afspraken
"De meeste ondernemingen die hun producten in het buitenland laten produceren hebben geen zicht op de totale keten en weten dus niet of er gebruik wordt gemaakt van kinderarbeid of niet," zegt bedrijven-lobbyist Leonie Blokhuis van de Campagne Stop Kinderarbeid.

"Geen enkel bedrijf wil geassocieerd worden met kinderarbeid, maar er zijn er maar weinig die het probleem echt aanpakken. Vaak worden er wel afspraken over gemaakt met de directe leveranciers, maar wordt het niet gecontroleerd."

Kinderen aan het werk
Kinderarbeid is in veel landen verboden, maar toch werken er wereldwijd zo’n 218 miljoen kinderen. Er zijn een paar terreinen waar het vaak misgaat: in de dienstensector, in de industrie (bijvoorbeeld bij het maken van kleding, speelgoed, elektronica), maar vooral in de landbouw. Naar schatting vindt 70 procent van alle kinderarbeid op het platteland plaats.

Chocolade
Een grote bron van kinderarbeid zijn de cacao-plantages. Ook al is het Harkin-Engel-Protocol (afspraken met bedrijven en overheden) tegen kinderuitbuiting in de industrie al tien jaar van kracht, nog steeds gaat het daar vaak mis. Met name in grote cacao-producerende landen als Ivoorkust en Ghana zijn er veel kinderen aan het werk.

Niet voor niets zijn chocoladeproducenten nog steeds doelwit van campagnes, zoals de lopende 10 Campaign, die tien jaar na afsluiting van het Harkin-Engel Protocol concludeert dat er nog maar weinig is veranderd.

Maar er zijn ook vorderingen: de laatste jaren is er een trend richting eerlijke handel. Initiatieven zoals de 'slaafvrije chocolade' van Tony’s Chocolonely en de 'Groene Sint' zijn relatief succesvol, en in 2009 maakte chocolademaker Koninklijke Verkade bekend alleen nog maar fairtrade cacao te gebruiken.

Samenwerken
Dick Kuiper, productiedirecteur van Verkade, legt uit hoe Verkade dat heeft aangepakt: "Onze chocoladeproducten hebben allemaal het Max Havelaar keurmerk. Door die samenwerking weten we zeker dat er een eerlijke prijs wordt betaald voor de cacao en dat deze extra inkomsten direct ten goede komen aan de boeren en hun gezinnen."

Kuiper ziet twee belangrijke peilers als het gaat om het voorkomen van ongewenste situaties: "Het werken volgens inkoopvoorwaarden waar leveranciers zich aan moeten houden- en deze ook controleren-, en samenwerken met onafhankelijke partners en collega-fabrikanten om zaken ook gezamenlijk te adresseren en invloed uit te oefenen op (lokale) overheden."

Hazelnoten
Vorig jaar werd bekend dat er ook op plantages van hazelnoten structureel gebruik wordt gemaakt van kinderarbeid. Het televisieprogramma EenVandaag deed daar verslag van. Veel Turkse hazelnoten komen onder andere terecht in pasta, koekjes, ijs en chocoladerepen. Ook in de repen van Verkade, bevestigt Kuiper.

"Naar aanleiding van de uitzending van EenVandaag hebben we contact opgenomen met de hazelnoot-verwerkende bedrijven waar we direct zaken mee doen, voor bevestiging dat er geen kinderarbeid wordt ingezet bij het oogsten van onze hazelnoten. Bovendien hebben we de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI) benaderd. Want we moeten als Nederlandse fabrikanten onze krachten bundelen om nog meer te kunnen bereiken."

Toch kon EenVandaag een jaar na het eerste verslag, niet anders dan concluderen dat er nog steeds kinderen aan het werk zijn op Turkse plantages. In oktober en november van dit jaar besteedde het programma er weer aandacht aan.

Speelgoed
Een ander product waarbij het vaak misgaat is speelgoed. Students & Scholars Against Corporate Misbehavior (Sacom) onderzocht de arbeidsomstandigheden in Chinese fabrieken die spullen maken voor Disney. De onderzoekers vonden er, naast veel andere misstanden, ook kinderen aan het werk in de fabrieken. Lees hier het rapport.

Beide fabrieken zijn goedgekeurd door de International Council of Toy Industries (ICTI). Maar blijkbaar is dat ook geen garantie voor goede arbeidsomstandigheden.

'Geen commentaar'
Is dat speelgoed ook in Nederland terechtgekomen, wou BNR weten. De grote speelgoedketens Bart Smit en Intertoys verkopen veel Disney-producten, maar beide hadden geen zin om te praten over arbeidsomstandigheden. Zelfs na herhaald aandringen en de herinnering dat klanten van die winkels het recht hebben om te weten hoe hun aankopen zijn gemaakt, bleef het antwoord 'geen commentaar'.

Ook Leonie Blokhuis van de Campagne Stop Kinderarbeid merkt dat bedrijven zich liever niet uitlaten over arbeidsomstandigheden in de productieketen, en dat vindt ze onverstandig. "Consumenten zijn daar heel kritisch over en van een slecht imago kom je niet snel af. Bedrijven zouden meer openlijk moeten communiceren over hun aanpak tegen kinderarbeid."

Omdat een (al dan niet terechte) beschuldiging van kinderarbeid een merk ernstige schade kan toebrengen, is het slim om wèl op de hoogte te zijn van wat er in de productieketen gebeurt. Maar daar is dan wel een actievere houding voor nodig, vindt Blokhuis. "In de meeste gevallen moeten bedrijven toch eerst publicitair met de neus op de feiten worden gedrukt voor ze in actie komen."

Oplossing
Volgens Blokhuis en de 10 Campaign ligt de oplossing in wetgeving, om bedrijven te dwingen transparant te zijn en te zorgen voor onafhankelijke controle. Maar tot het zover is, moeten bedrijven het zelf doen. Als ze willen kan de Campagne Stop Kinderarbeid ze advies geven hoe kinderarbeid uit hun productieketen te bannen.

Maar tot nog toe maken ze daar weinig gebruik van: "We merken wel dat steeds meer bedrijven zich bewust zijn van de mogelijke problemen van kinderarbeid in hun keten en de risico’s die dat met zich meebrengt. Maar ze pakken dat liever intern aan en geven er geen openheid over. Dat gebeurt alleen na negatieve publiciteit of als organisaties of consumenten er nadrukkelijk om vragen."

Niet weglopen
Een verbod op producten van kinderarbeid zou niet werken, zegt Blokhuis: "Bedrijven moeten niet meteen weglopen van een leverancier als daar kinderarbeid wordt gesignaleerd. Daar help je de kinderen en hun families niet mee. Vaak gaan ze dan ergens anders aan de slag om geld te verdienen, soms onder nog slechtere omstandigheden."

"Wij zeggen: zorg dat de kinderen naar school gaan en dat de families ondersteund worden. Je hebt geprofiteerd van die mensen, help ze nu dan ook."