Economie16 sep '22 06:33Aangepast op 23 sep '22 14:13

Hoe pervers is ons financiële stelsel?

Auteur: Mark van Harreveld

Een Zuidasser schuift ongestoord met de miljoenen van zijn Russische broodheer en verdient daar een fortuin mee, een bijstandsmoeder wordt op de uitkering gekort omdat haar moeder haar wekelijks een tas boodschappen brengt. 'Dan ben je als land de weg kwijt', zegt consultant Simon Lelieveldt. 'Onrechtvaardigheid is inherent aan het ontwerp van ons financiële stelsel', meent hoogleraar Financiële Markten Arnoud Boot van de UvA.

Luister ook | Het Nieuwe Geld S2 E2 - Financiële sector & financialisering

In de podcast Het Nieuwe Geld gaat podcastmaker Reinjan Prakke op zoek naar de weeffouten in ons financiële systeem. En dat zijn er nogal wat. Bovendien zijn het soms fouten die door een perverse feedbackloop versterkt worden. Illustratief voor dit disfunctioneren is het financieren door middel van vreemd vermogen. Een eitje voor wie al geld heeft, voor de have-not pure fictie.

Geldautomaat in het centrum van Amsterdam
Geldautomaat in het centrum van Amsterdam (ANP / Ton Toemen )

Inherente onrechtvaardigheid

'Als je rijk bent is het gemakkelijker om leningen te krijgen, je hebt immers een onderpand. In de basis werkt dit de welvaartsongelijkheid in de hand. Je maakt geld met geld. Op het moment dat je een financieel stelsel krijgt dat belang heeft bij volume, bijvoorbeeld in de markt voor hypotheken, versterkt dat de welvaartskloof. Inherente onrechtvaardigheden zijn ingebouwd in het ontwerp van ons financiële stelsel', zegt hoogleraar Financiële Markten Arnoud Boot van de Universiteit van Amsterdam.

Boot wijst erop dat we weliswaar als corrigerend mechanisme een progressief belastingstelsel hebben dat die onrechtvaardigheden moet afvlakken, maar dat tegelijkertijd het lenen van geld en vermogenswinsten (door gestegen beleggingen of huizenprijzen) met grote belastingvoordelen beloond worden. 'Schulden maken wordt gesubsidieerd.'

Lees ook | 'Failliet financieel systeem bepaalt ons dagelijkse leven'

Perverse prikkel

En wat is dan de perverse prikkel in de feedbackloop? Woningbezit werd gestimuleerd, het aangaan van schulden om een woning te kopen ook. Met als uitkomst het dominante paradigma dat het gezond is om geld te lenen om een woning te kopen die tegelijkertijd als onderpand voor die lening dient. Volgens Boot leidde dat niet alleen tot een enorme groei van het financiële stelsel, maar ook tot een toenemende anonimisering. 'Het onderpand werd belangrijker dan de investering in de relatie met de klant. Het systeem werd anoniem en het doorverkopen van leningen werd populair'.

Securitisatie

Maar waarom een lening doorverkopen? Omdat het big business is; een derde van alle hypotheken wordt doorverkocht aan andere partijen. De veel gebruikte techniek daarvoor is securitisatie waarbij de bank geld leent om nieuwe leningen aan anderen kunnen verstrekken. Het verschil tussen de relatief lage rente die de banken aan hun kredietverstrekkers betalen en de hogere rente die ze de hypotheeknemer in rekening brengen, dat is het verdienmodel. 'Het is een zichzelf financierende lening', zegt Boot.

Dat het 'goed' of 'normaal' is om schulden te maken heeft ook directe consequenties voor de verhouding tussen vreemd en eigen vermogen - zowel bij de particulier als bij de onderneming. Hoeveel vreemd vermogen een bedrijf bijvoorbeeld kan aantrekken heeft alles te maken met de voorspelbaarheid van de inkomsten. Een nutsbedrijf in een rustig speelveld kan tot 80 procent met vreemd vermogen gefinancierd worden.

Maar het kan nog erger. 'Bij een bank ben je al blij als er 5 procent eigen vermogen op de balans staat', zegt hoogleraar Boot. 'Een bank bestaat voor 95 procent uit vreemd vermogen. Dat is niet gezond. En als dit de praktijk is, dan kan er aan de activakant niet veel risico zitten'. En daar slaat Boot de spijker op de kop: banken zijn ondernemend noch innovatief. En daarmee niet toekomstbestendig.

Handicap

'Je kunt niet echt ondernemen als bank. Zorgwekkend, ze zien zich nog steeds als een verlengde van de overheid. Je weet dat als het tegenzit, dan komt die overheid je wel helpen. Dan kom je wel weg met maar 2 procent eigen vermogen'. En zo heeft het bancaire zichzelf, drijvend op vreemd vermogen, klemvast gezet. Volgens Boot moeten banken zich afvragen hoe relevant ze nog over 5 of 10 jaar zijn. Met in het achterhoofd dat nieuwe spelers met alternatieven komen, dat ze niet onmisbaar zijn en dat de overheid hun huid een volgende keer niet gaat redden.

Op handicap

'Deels voeren ze achterhoedegevechten, de toezichthouder en de maatschappij vertrouwen je niet; je zit met mensen die bij de wereld van gisteren horen; je ziet nieuwe, flexibele concurrentie; informatietechnologie maakt van alles mogelijk; voor geldtransacties en hypotheken heb je geen bank meer nodig; banken hebben een logge kostenstructuur die niet bij de toekomst past'.

Veel schulden, weinig eigen vermogen en weinig speelruimte: de bank zit kortom gevangen in zijn eigen jasje van gisteren.


In deze aflevering van Het Nieuwe Geld bespreekt podcastmaker Reinjan Prakke de weeffouten in ons financiële systeem met:

Simon Lelieveldt: consultant in de financiële sector. Simon werkte in het verleden bij De Nederlandse Bank en de Nederlandse Vereniging voor Banken en geeft in zijn vrije tijd rondleidingen door Amsterdam voor zijn stichting Financieel Erfgoed.

Peter Kuijpers: Expertise Lead Securitization bij ING Nederland

Arnoud Boot: Hoogleraar Financiële Markten aan de UvA en is betrokken bij de WRR


Deel dit artikel

Gerelateerde artikelen