Gezondheid4 jun '22 11:00Aangepast op 7 jun '22 07:25

Gommers: 'Het kabinet wil na de pandemie niet investeren in zorg'

Auteurs: Remy Kock en Kees Dorresteijn

IC-arts Diederik Gommers zegt dat het kabinet weinig heeft geleerd van de pandemie en dat het nog steeds niet wil investeren in de zorg. Dat zegt Gommers in deel 3 van de Pandemieterugblik van de BNR-podcast Vraag het Gommers. 'Uit de kabinetsplannen blijkt niet dat er ruimte is voor meer geld om de zorg te veranderen.' Volgens Gommers durft het landsbestuur nog geen duidelijke keuzes te maken. Ook moeten volgens hem de regels veranderen zodat er zorgpersoneel uit het buitenland gehaald kan worden.

Gommers zegt dat het zelfs nu, in de nadagen van de pandemie, nog steeds druk is in de ziekenhuizen. Er is minder personeel en er moet veel ingehaald worden. 'We proberen reguliere zorg in te halen, maar het ziekteverzuim is gewoon hoog. Heeft verder niks met covid te maken, maar die drukte is belachelijk. Bij iedere ochtendoverdracht was de tendens dat er nul bedden over waren op de ic.'

En dat steekt volgens Gommers. Juist nu had hij verwacht dat de druk op de zorg verlicht zou zijn. 'En bovenop die nul bedden kwam de verdeling van operatiekamers et cetera ook nog', vervolgt hij. 'En doorstromende patiënten bijvoorbeeld. Besef je ook even: dit gaat niet alleen over de ic, maar ook over de OK's. Uitgestelde operaties die ingehaald moeten worden, en dat terwijl we eigenlijk meer willen doen. Dat halen we nu niet. Sterker nog: we halen niet eens wat we afgesproken hebben. Er zit nog altijd zand in de motor. De vraag naar zorg is groot en de capaciteit die we aan kúnnen bieden blijft achter.'

Personeelstekort niet weg

Gommers heeft angst dat het aankomend najaar wederom fout gaat. 'Het personeel is er namelijk nog steeds niet. Daar maak ik me zorgen over. Als je niet anders gaat denken, wordt het lastig. Wel zijn we nu heel erg aan het letten op competenties, dus competentiegericht onderwijs. Als je bepaalde dingen al kan, hoef je ze niet nog eens over te doen. Daarmee verkort je de opleiding een stuk. Maar, er zitten nog wel veel klassieke dingen in. Je zou veel meer aan taakdifferentiatie moeten doen; welke taken zijn er allemaal en door wie kunnen die taken allemaal worden ingevuld? Hoewel Nederland er mee bezig lijkt te zijn, denkt Gommers niet dat alles eruit wordt gehaald. 'Ik heb niet het idee dat het iets groots is', vervolgt hij. 'Want dan zou je er veel meer ophef over maken. Dus achter de schermen zijn we er mondjesmaat mee bezig, maar groots is het niet.'

Gommers zegt dat hij verwacht dat het personeelstekort zal blijven en dat de aanwas nooit meer zo hoog zal zijn als vroeger. Daarom moeten we nu al gaan nadenken om het op te lossen voor de toekomst zegt hij.

Weer operaties afzeggen

Om die reden is Gommers ook uiterst sceptisch over een mogelijke crisisaanpak - mocht het coronavirus weer oplaaien in 2022. 'Ik hoop niet dát het gebeurt, maar stel nou dat er onverhoopt 2400 ic-bedden nodig zijn, dan zie ik niet in waarom het dit jaar wél zou lukken.'

Desondanks heeft Gommers goede hoop voor aankomende winter, zeker gezien de hoeveelheid antistoffen die de gemiddelde burger heeft opgebouwd. 'Dat zien we nu ook met de omikron-variant, want het beleid dat Nederland en Europa hebben gevoerd pakt heel goed uit. Ik hoop eigenlijk dat we daarmee de mensen onder de zestig voldoende beschermd hebben, en dat mensen in de risicogroep - zoals ouderen en mensen met onderliggende ziekten - een vaccin kunnen krijgen tegen de variant die dan heerst. Dat we ermee omgaan als een heftige griep.'

Gommers weet dat dat niet automatisch een verlichting van de werkdruk betekent. 'We zullen het dan heus ook druk krijgen, want in de winter zijn er altijd meer ic-bedden nodig voor infectieziekten. Het ene jaar is de griep dominanter, en de afgelopen jaren dus Covid. Hopelijk niet allebei tegelijk. Het kan best voorkomen dat we operaties moeten afzeggen omdat we te veel patiënten hebben liggen, maar het zal niet meer zo zijn zoals de afgelopen twee jaar. Of ja, dat hoop ik. Theoretisch gezien zou het gewoon nog kunnen.'

Zorg moet omdenken

Gommers vindt dat het nu tijd is voor verandering. Hij roept dan ook op dat het Nederlandse zorgstelsel moet gaan omdenken, en flink ook. 'Er wordt al twintig, dertig jaar op dezelfde manier gedacht en gewerkt', zegt hij. 'Maar willen we het capaciteitsvraagstuk aanpakken, dan moet er iets gebeuren. De capaciteit blijft momenteel gewoon achter. Kijk, we weten dat er een bepaalde zorgvraag komt. Sterker nog: die is er al. We moeten die dus al inhalen, en daarbij komt ook nog dat we assistenten tekort komen in de operatiekamers, bij de anesthesie, de verpleegkundigen over het algemeen, in de wijkzorg. Er is gewoon heel veel personeel nodig, net zoals in alle sectoren. Dus moeten we gaan omdenken.'

Zorgpersoneel uit het buitenland halen

Een van die oplossingen is het 'importeren' van zorgpersoneel uit andere landen. 'Sommige bedrijven in Nederland zijn nu bijvoorbeeld bezig met het benaderen van zorgpersoneel in Azië, of bijvoorbeeld Spanje. Je kunt jezelf afvragen of we dat wel willen, maar eigenlijk weten we tegelijkertijd ook dat het moet. We weten gewoon dat we meer verpleegkundigen nodig hebben, en we weten ook dat we die niet zelf op kunnen leiden. Dat lukt gewoonweg niet.'

En dus is er een flinke aanpassing in de regelgeving nodig, betoogt Gommers. Een BIG-registratie is niet verkrijgbaar voor mensen uit het buitenland bijvoorbeeld. 'Dan moeten we daar dus oplossingen voor verzinnen. We kunnen niet meer met een zwart-witte kijk handhaven en zeggen 'dit zijn de regels en daar móet je aan voldoen'. Tuurlijk, zorg moet van een bepaalde kwaliteit zijn, maar je zult nu sneller moeten handelen wil je het mogelijk maken om verpleegkundigen uit het buitenland te halen. En het moet natuurlijk niet ten koste van die landen zelf gaan. Mensen halen waar werkeloosheid is, is een goede optie.'

Gommers zegt dat de eerste zorgmedewerkers uit het buitenland al onderweg zijn. 'De eerste batch zorgmedewerkers arriveert deze zomer. Die hebben dan al een taalcursus gehad en kunnen meteen beginnen in de landelijke pilot.'

Te laat geluisterd

Personeel is de sleutel bij een eventuele nieuwe crisis, wil de zorg werkbaar blijven, zegt Gommers. 'Het gaat alleen maar om personeel, personeel, en personeel.' Dát wordt het vraagstuk van de komende jaren volgens de IC-arts. We merken nu dat er door de pandemie een hoop mensen zijn vertrokken. Blijkbaar hebben we het op dit moment niet goed georganiseerd, iets dat we al wisten in de jaren hiervoor. In 2016 hadden we bijvoorbeeld nog 1150 bedden, terwijl er maar 950 over waren in januari 2020.'

Het leidde zelfs tot verdrietige mensen aan het bureau van Gommers. 'Mensen zeiden tegen mij: 'ik vind het niet meer leuk, dit hou ik niet vol'. Dat vond ik lastig, want iedereen is verschillend. Niet alle verpleegkundigen dachten er zo over, gelukkig. Maar, ik snap ze wel. Hard werken is niet per se erg, maar hard werk dat niet leuk is, geeft veel stress. Ik was ook vaak bezig met andere dingen, waardoor ik gemist werd op mijn eigen afdeling. Nu heb ik juist weer tijd, en realiseer ik me dat we écht naar elkaar moeten luisteren. We moeten mét elkaar het gesprek aangaan en uitspreken wat er nodig is. Niet als leidinggevende gaan invullen wat je medewerkers willen.'

Gommers steekt de hand in eigen boezem: die realisatie kwam te laat. 'We hadden eerder moeten investeren in de balans bij werknemers.' Gommers zegt dat ze te laat waren met het echt luisteren naar het personeel, terwijl dat meermaals aangaf dat de grens bereikt was. 'Ze vroegen ons ook als directie waarom we doorpushten. Terwijl wij juist dachten - de patiënten waren er, hadden we ze dood moeten laten gaan? Aan de andere kant: we hadden ook onze mensen moeten beschermen.' Gommers typeert het als: 'ik was er, maar ik was er ook niet.' Het menselijke gesprek hoort volgens hem bij het beroep en dat hebben ze juist gemist.

'We begrijpen de ernst niet in Nederland'

Wel krijgt Gommers de indruk dat de regering niet goed genoeg beseft hoe de vork nou écht in de steel zit. 'Als je alleen al naar de kabinetsformatie kijkt, en wat er georganiseerd is voor de gezondheidszorg, krijg je niet echt het idee dat er ruimte was voor meer geld om de gezondheidszorg te veranderen, of de volgende pandemie anders aan te pakken. En het staat eigenlijk nog steeds niet hoog op de politieke agenda. Ze roepen op tot verandering, zolang het maar uit bestaande middelen komt. Dat gaat gewoon niet.'

Volgens Gommers is daar eerst veel meer investering voor nodig. 'Later zie je daar pas profijt van. Door implementatie van nieuwe technieken, data, innovaties en prachtige nieuwe dingen die je direct kunt inzetten. Zo kan je misschien met hetzelfde aantal mensen voor meer patiënten zorgen. Daar zijn investeringen voor nodig, en die zien we dus niet in de huidige politieke plannen.'

Gommers zegt dat Nederland niet geleerd heeft van de pandemie. 'Als je heel eerlijk bent bestond het verpleegkundigenprobleem al, we liepen namelijk al leeg. Maar wat we hebben gedaan is de achterblijvers nóg harder laten werken, dus komt de zorg in een negatieve spiraal terecht. Je knijpt de citroen verder en verder leeg, waarop het dus steeds zuurder wordt. En dat is wat er nu gebeurt.'

Gommers: 'We weten gewoon dat de zorgvraag blijft toenemen en we weten dat we meer capaciteit nodig hebben, en dan zul je moeten investeren. Ófwel in personeel - al denk ik niet dat je dat alleen moet doen - ofwel in innovaties. Daarover moet je met elkaar discussiëren, zeker ook omdat het een maatschappelijke discussie is. Als je vervolgens besluit tóch geen extra geld uit te geven aan de zorg, moet je wel harder worden in het maken van keuzes. Dan moet je dus zeggen dat je bepaalde dingen niet meer oppakt vanwege het budget.' Die maatschappelijke discussie moet gevoerd worden, maar wordt door de politiek vermeden, stelt Gommers.

Samenwerken: groter is beter

Waar Gommers kritisch is op de voorbereiding op een mogelijke nieuwe pandemische crisis, is hij juist lovend over hetgeen dat de crisis in positieve zin wist te bewerkstelligen. Te weten: de samenwerking tussen ziekenhuizen. 'Tussen de verpleeghuizen, verzorgingshuizen, noem maar op. Het is een keten, als je de uitstroom niet goed organiseert, stroopt het op in een ziekenhuis. Dan kun je die ziekenhuizen wel groter maken, maar het is veel verstandiger om die uitstroom beter te organiseren met de thuiszorg of verpleegzorg. En we hebben in de pandemie wel gezien hoe belangrijk die huisartsen waren.'

Wat volgens Gommers ook duidelijk werd - of eigenlijk nóg verder benadrukt - is dat die keten eigenlijk voor geen meter samenwerkt. Ook niet in pandemische tijden. 'Dat probleem is allesbehalve nieuw. We hebben al jaren problemen in de verpleeghuizen en thuiszorg.' Dat zit 'm vooral in het gebrek aan coöperatie - 'Je moet elkaar wel willen helpen', betoogt hij: 'De vraag is of je bij het aparte organisaties houdt of heeft het misschien zin om die organisaties bij elkaar te brengen, of ziekenhuizen samen te voegen tot één groot ziekenhuis Rijnmond bijvoorbeeld. Want waarom zou je nog aparte ziekenhuissystemen hebben? Zou het misschien zinvol zijn om één groot aansturingspunt te hebben in een ziekenhuisorganisatie die op verschillende locaties actief is? Je moet dat niet doen om maar één organisatie te hebben, maar als een dergelijke samengang voordelen heeft, is het een reële optie.'

Als belangrijk voordeel noemt Gommers materiaal- en budgetcapaciteit van een grote organisatie. 'Dan heb je meer middelen tot je beschikking', vervolgt hij. 'Dat hebben we natuurlijk ook gezien. Grote ziekenhuisorganisaties hadden het in de pandemie makkelijker dan kleine organisaties. Als Erasmus konden we makkelijker opschalen, konden we meer ok-productie draaien, et cetera, omdat we simpelweg meer mankracht hadden. Dan is er gewoon meer flexibiliteit.'

Dat centraliseren en meer uitnodigen tot samenwerking is niet alleen een opvatting van Gommers, ook minister Kuipers heeft daar oren naar. 'Dat is een zeer goede ontwikkeling. Hij kent de organisatie en dus ook de problemen die er bij komen kijken, en dat is echt zijn sterke punt geweest bij het Erasmus de afgelopen jaren.'

Het toekomstplan van Gommers

Gommers zegt dat hij de laatste 10 jaar van zijn carrière wil gaan gebruiken om de zorg klaar te maken voor de toekomst. 'Voordat ik stop wil ik de problemen hebben opgelost'. Hoe hij dat gaat doen hoor je in de podcast Vraag het Gommers, die een uitgebreide versie is van dit artikel.

Gerelateerde artikelen