Internationaal23 jan '23 16:30Aangepast op 23 jan '23 19:50

Profiel | Volodimir Zelenski, de komiek die Napoleon werd

Auteur: Mark van Harreveld

Hij functioneert onder druk, doorgrondt en bespeelt zijn gehoor, zijn moed is aanstekelijk. Daarmee roept Time de Oekraïense president Volodimir Zelenski uit tot Persoon van het Jaar 2022. Wie is die ex-komiek met de raspende stem in camouflageshirt die al bijna een jaar lang Oekraïne aanvoert in haar strijd tegen Rusland? 'Zijn stijl is Napoleontisch. Een gimmick, maar het werkt.'

Europese leiders beloven steun in Kiev aan president Volodimir Zelenski. Macron, Scholz, Draghi, Klaus Lohannis kwamen uit solidariteit naar Oekraïne.
Europese leiders beloven steun in Kiev aan president Volodimir Zelenski. Macron, Scholz, Draghi, Klaus Lohannis kwamen uit solidariteit naar Oekraïne. (ANP / HumInt Media / Bud Wichers)

De Oekraïense president Volodimir Zelenski wordt in 1978 geboren in de industriestad Kryvy Rih, in de toenmalige Sovjet-Unie. Zijn vader is hoogleraar aan de faculteit voor cybergenetica en computerhardware aan het Economisch Instituut in Kiev, zijn moeder is ingenieur. Volodimir gaat er naar school, studeert er rechten en haalt daar in 2000 een graad in.

Geen rechtbank maar toneel

Zelenski ambieert echter geen juristencarrière, al tijdens zijn studie is hij actief in het theater en richt hij het cabaretgezelschap Kvartal 95 (Woonblok 95) op. In 2006 wordt hij landelijk bekend door deelname aan de Oekraïense versie van Dancing with the Stars, ook speelt hij in verschillende komedies. Hij maakt fortuin met Studio Kvartal 95, een van de meest succesvolle entertainmentstudio's van Oekraïne. Via deze productiemaatschappij verkoopt hij zijn films, cabaretoptredens en televisieseries aan 21 landen. Het maakt hem miljonair.

Lees ook | Rusland uit V-raad? 'Gaat niet gebeuren'

Land in chaos

In januari 2014 treedt de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj af na grote volksprotesten, hij wordt opgevolgd door de miljardair Petro Porosjenko. Deze erft een tot op het beenmerg corrupt land waarvan het oosten geregeerd wordt door separatisten die door Moskou gesteund worden. 's Lands economie holt achteruit.

Van virtual naar reality

Tegen die achtergrond gaat ‘Dienaar van het Volk’ in première, een sitcom waarin Zelenski de rol speelt van de geschiedenisleraar Vasiliy Goloborodko wiens gepassioneerde tirade tegen corruptie en godsdienst door een student gefilmd wordt en viraal gaat. Goloborodko wordt uiteindelijk president. De show wordt een enorme hit en zal Zelenski’s onwaarschijnlijke routekaart naar het presidentschap worden: in 2018 registreert Kvartal 95 officieel Dienaar van het Volk als politieke partij.

Verkiezingen

In 2019 worden er verkiezingen gehouden, zo’n 44 kandidaten melden zich aan waaronder Zelenski. Hij gaat direct aan kop, niet in de laatste plaats dankzij zijn onorthodoxe campagnestrategie. Zelenski houdt geen lange, visionaire toespraken, maar korte speeches en komische verklaringen op YouTube en Instagram. Zijn boodschap: de corruptie en de macht van de oligarchen beëindigen. Op 31 maart 2019 wint hij met meer dan 30 procent van de stemmen de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, Porosjenko laat hij met een sneue 16 procent ver achter zich.

Lees ook | Kremlin ziet steun VS als grote bedreiging, maar Russen worden oorlogsmoe

President

Op 21 april wordt Zelenski met 73 procent van de stemmen gekozen tot president. Koud twee dagen later biedt Poetin aan om Russische paspoorten uit te delen aan Oekraïense burgers in Oost-Oekraïne. Op Facebook reageert Zelenski door Russen en anderen ‘die lijden onder autoritaire of corrupte regimes’ het Oekraïense staatsburgerschap aan te bieden. Zelenski wordt op 20 mei 2019 als president ingezworen.

Op de hoogte blijven van wat er speelt in Oost-Europa? Luister dan naar BNR Perestrojkast

Politiek schandaal

In september 2019 raakt de regering-Zelenski betrokken bij een politiek schandaal in de Verenigde Staten. Volgens een klokkenluider van de Amerikaanse inlichtingendiensten blokkeert de Amerikaanse president Donald Trump een omvangrijk militair hulppakket aan Oekraïne totdat Kiev vermeend wangedrag van de voormalige Amerikaanse vicepresident Joe Biden en zijn zoon Hunter onderzoekt. Hunter was destijds bestuurslid van het Oekraïense energieconglomeraat Burisma Holdings, en Trump beweert dat Biden senior zijn ambt heeft misbruikt om zijn zoon te bevoordelen.

Zelenski zegt de kwestie-Burisma te zullen onderzoeken, het pakket wordt uiteindelijk op 11 september 2019 vrijgegeven. De contacten tussen Trump en Zelenski leiden ertoe dat het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden een afzettingsprocedure tegen Trump start.

Dalende populariteit

Er kleeft echter meer aan Zelenski wiens populariteit in twee jaar snel keldert: eind 2021 steunt nog slechts 25 procent van de Oekraïners hem. De Oekraïners zijn ontevreden over de aanpak van de coronapandemie, de corruptiebestrijding en slechte economische omstandigheden. Zelenski’s naam duikt ook op in de Pandora Papers; hij en zijn rechterhand en hoofd van de Oekraïense staatsveiligheidsdienst runnen een netwerk van offshorebedrijven op de Maagdeneilanden, op Cyprus en in Belize.

Dubieus imago

Ook in het buitenland hebben Oekraïne en Zelenski een dubieus imago. 'Tot 23 februari van dit jaar vonden wij Oekraïne een buitengewoon dubieus land dat voor een groot deel in de zak zat van een aantal oligarchen, ongelooflijk corrupt. Zelenski had ook zijn zakken gevuld', zegt BNR's buitenlandcommentator Bernard Hammelburg. Aan de vooravond van de Russische invasie in begin 2022 zijn de peilingen over Zelenski’s populariteit ronduit dramatisch. Terwijl Rusland zijn troepenmacht aan de grenzen opbouwt, roept Zelenski op tot kalmte en neemt hij afstand van westerse waarschuwingen dat oorlog met Rusland dreigt. Wel vraagt hij de NAVO-landen om wapens.

Lees ook | Oekraïne weet meer dan toen maanden stand te houden tegen Rusland: 'Voorlopig geen einde aan'

Oorlog

Wanneer Rusland Oekraïne in de ochtend van donderdag 24 februari 2022 binnenvalt, kondigt Zelenski de staat van beleg af, verbreekt hij de diplomatieke betrekkingen met Rusland en roept hij de algehele mobilisatie uit. Hoewel Zelenski een belangrijk Russisch doelwit is, blijft hij in Kiev en spreekt van daaruit zijn landgenoten toe. Amerikaanse en Britse strijdkrachten bieden aan hem te evacueren om vanuit Polen zijn presidentschap voort te zetten, maar Zelenski antwoordt naar verluidt dat hij munitie nodig heeft en geen lift. Zelenski, zijn vrouw Olena Kijasjko, dochter Oleksandra en zoon Kyrylo blijven in Kiev. Zijn moed is aanstekelijk, zal Time later schrijven.

Het artikel gaat verder onder de video.

Transformatie

In hoog tempo voltooit Zelenski zijn transformatie van impopulaire president tot een oorlogsleider in camouflagetenue, een imago dat hij als geen ander zorgvuldig weet te cultiveren. Hammelburg omschrijft zijn leiderschapsstijl als 'Napoleontisch'. 'Bonaparte kleedt zich in het uniform van een gewone soldaat, zonder insignes, medailles of tressen. Het is een gimmick, maar het werkt.'

De oorlog lijkt Zelenski de spreekwoordelijke vleugels te geven. Hammelburg maakt een vergelijking met een andere premier in oorlogstijd, Winston Churchill. 'Die was impopulair vanwege beleidsfouten in de Eerste Wereldoorlog, maar door de combinatie van wilskracht, moed en verbaal meesterschap werd hij een held. Na de oorlog ebde dat snel weg, en werd hij weer een beetje een kluns.'

Afkeer

Ook in de door de Russen bezette gebieden stijgt Zelenski's populariteit op het moment dat de Russen voet op Oekraïense bodem zetten. 'Zijn populariteit steeg, vooral omdat hij, als Russischtalige Oekraïner, inspeelde op het anti-Russische sentiment in de Donbas. Poetin deed het voorkomen alsof het oosten de bevrijders in de armen zou vallen, wat een enorme misrekening was. In Oost-Oekraïne wonen veel etnische Russen die geen onderdeel willen uitmaken van de Russische Federatie. Zelenski werd daarmee het uithangbord van het verzet in bezet gebied.'

Wat ook helpt: de impopulariteit van de Russen. 'De sterke afkeer van Rusland is belangrijk. Tegenstellingen vielen weg vanwege die gezamenlijke vijand.'

Net als tijdens zijn campagne voor de presidentsverkiezingen maken Zelenski en zijn entourage volop gebruik van social media om beleid te communiceren, steun te mobiliseren en zijn bevolking moed in te spreken. Zozeer dat hij volgens Harvard Political Review ‘de eerste echte online oorlogsleider in de geschiedenis’ wordt. 'Na 24 februari is Zelenski op het schild gehesen', zegt Hammelburg.

Luister ook | Oorlog in Oekraïne | Bernard Hammelburg

Via videoverbindingen spreekt Zelenski verschillende keren parlementen toe om zich van internationale steun te vergewissen. Ook spreekt Zelenski in april 2022 de VN Veiligheidsraad toe waarin hij de leden de oren wast en hen passiviteit verwijt. BNR's buitenlandcommentator Bernard Hammelburg noemt Zelenski in die speech cynisch en fel. 'Hij benadrukte vooral dat de VN-leden zich goed moesten afvragen waarom ze er eigenlijk waren: 'Waarvoor besta je eigenlijk nog als je bij zoiets ergs niet kunt ingrijpen', zei Zelenski. Dat vond hij onaanvaardbaar.'

Lees ook | Zelenski haalt uit naar de VN: 'Werd tijd dat iemand dit gewoon allemaal eens zegt'

Imago

Dankzij zijn kennis van en ervaring met media ontpopt Zelenski zich in korte tijd tot hét gezicht van het Oekraïense verzet tegen de Russische agressie. De flamboyante en mediawise Zelenski is in dat opzicht geen partij voor Poetin met zijn stijve Sovjetstijl en dito oorlogsretoriek. Met koplengtes wint Zelenski de informatie-oorlog: wanneer de Russen bijvoorbeeld valse propaganda verspreiden als zou Zelenski de hoofdstad ontvlucht zijn, gaat Zelenski de straat op en filmt zichzelf uitdagend in het centrum van Kiev. 'Zijn dagelijkse speeches tot het volk en videotoespraken tot buitenlandse parlementen, tot aan de Verenigde Naties toe – dat is een vondst die zijn weerga niet kent', zegt Hammelburg.

Lees ook | Bezoek Zelenski staat bol van signalen

Overigens oogst Zelenski niet louter lauweren, maar ook kritiek. Wanneer in november een afgezwaaide Oekraïense luchtafweerraket op Pools grondgebied terechtkomt (en daarbij op dat van de NAVO), blijft Zelenski tegen beter weten in volhouden dat het een Russische raket is. Naar het waarom daarvan blijft het gissen, Hammelburg noemt het 'onverstandig', volgens Europa-correspondent Geert-Jan Hahn leidt het gebeuren tot verdeeldheid: 'Terwijl het land de afgelopen maand als één man achter hem stond, is er nu iets van verdeeldheid.' Volgens Hahn overspeelt Zelenski met zijn koppigheid zijn hand.

PR-kampioen

De voorlopige pr-technische kroon op Zelenski's werk is zijn bezoek aan de Amerikaanse president Joe Biden op 21 december 2022 en zijn toespraak voor het Amerikaanse Congres waar hij een Oekraïense vlag uit het zwaar bevochten Bachmoet aanbiedt. En waarmee hij niet alleen staande ovaties oogst, maar ook een omvangrijk militair steunpakket met de felbegeerde Patriot-raketsystemen. En dat enkele dagen voordat het Huis van Afgevaardigden in Republikeinse - en meer kritische - handen komt. 'Hij deed het fantastisch, in het Engels, en dat ging best goed', zegt BNR's buitenlandcommentator Bernard Hammelburg.

Zelenski is echter niet overal populair. Sterker nog, waar hij volgens Hammelburg in het NAVO-EU-gebied 'de cultstatus bereikt', daar heeft hij die in Azië en Afrika zeker niet: 'Toen hij via een beeldverbinding de Afrikaanse Unie toespraak, waren er van de 55 lidstaten welgeteld vier die inschakelden'.

Slijtage

In hoeverre Zelenski's populariteit Oekraïne voor de duur van de oorlog van westerse steun zal vergewissen, is koffiedik kijken. De oorlog lijkt te verzanden in een langdradige slijtageslag, sommige analisten bespeuren de eerste tekenen van Oekraïne-moeheid binnen de westerse gelederen en dankzij de Republikeinse meerderheid in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden is het gedaan met de blanco cheques van Joe Biden.

En hoewel ook een zwaargewicht als de Amerikaanse oud-minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger voor vredesonderhandelingen pleit waarbij Oekraïne concessies zal moeten doen waar het de Krim en de bezette gebieden in Oost-Oekraïne betreft, daar heeft Zelenski de streep in het zand getrokken. Het afstaan van die gebieden aan Rusland is niet onderhandelbaar. En daarmee is de kans groot dat Zelenski voorlopig nog wel even president in oorlogstijd zal blijven.

Meer weten over Oekraïne, Rusland en Oost-Europa? Beluister de podcast Perestrojkast


Deel dit artikel

Gerelateerde artikelen