Media23 mrt '17 20:33

Nepnieuws is niets nieuws

Auteur: Marjan van den Berg

Nepnieuws, trollen, complottheorieën: je krijgt wat over je heen als dagelijkse nieuwsconsument. Maar wat blijkt: het is niets nieuws. Zelfs de oude Grieken werden al geconfronteerd met 'alternatieve feiten'.

Plato in het Capitolijns Museum te Rome. Foto: Sijmen Hendriks/Hollandse Hoogte
Plato in het Capitolijns Museum te Rome. Foto: Sijmen Hendriks/Hollandse Hoogte

De 'trollen' van de Oudheid heetten sofisten. Dit waren redenaars die uitblonken in de kunst van het overtuigen. 'Dat hoeft natuurlijk niet de waarheid te zijn die zij zoeken', zegt Ivana Ivkovic, filosoof en eigenaar van NoWhishfulThinking. 'Ze zoeken gewoon: eigen gelijk. En ze leren mensen hoe zij discussies kunnen winnen, daar worden ze voor betaald.' De sofisten, zegt Ivkovic, geloofden niet in een objectieve waarheid.

Andere filosofen gingen hier weer fel tegenin, zoals Plato. Die stelde de waarneembare wereld voor als de binnenwand van een grot waarop alleen schaduwen te zien waren. De realiteit bevond zich buiten de grot. Daar kon je alleen komen met het juiste opvoedings- en onderwijsproces. 'Hij zegt: als maatschappij draait het alleen om een strijd om meningen en belangen. Dan is eigenlijk de enige uitweg een zoektocht naar de waarheid, die boven de partijen verheven zou zijn.'

Vaccinaties

Modernere 'alternatieve waarheden' zoals complottheorieën en nepnieuws zijn niet het exclusieve domein van hedendaagse populisten, betoogde de Sloveense filosoof Slavoj Žižek. Hij wees erop hoe peilingen, ontwikkeld door het establishment, er faliekant naast zaten en verklaarde dit als een gevolg van ideologische oogkleppen. 'Of kijk naar vaccinaties', zegt Ivkovic. 'Weerzin tegen vaccinaties is begonnen in religieuze kringen en op een gegeven moment door de linkse progressieve elite overgenomen, maar daar spreekt ook een enorm wantrouwen in de wetenschap en de medische branche uit. Dus Žižek ziet dat eigenlijk als iets wat al jaren geleden is ingezet en nu door rechtspopulisten is overgenomen en nog een andere dimensie heeft gekregen, maar geen nieuwe ontwikkeling is.'

Houvast

Ivkovic gaat ervan uit dat ook aanhangers van complottheorieën oprecht op zoek zijn naar de waarheid, maar geen vertrouwen hebben in instituties en mainstream media. In deze onzekere tijden vol veranderingen in de politiek, in Europa, met vluchtelingen, zegt zij, zijn mensen collectief op zoek naar nieuw houvast. Een complottheorie kan dan prettiger uitkomen dan het onvermogen te begrijpen wat er gebeurt. 'Dat is, denk ik, een soort menselijke behoefte in onoverzichtelijke tijden. Een uitspraak is dat geschiedenis is just one damn thing after another. Maar wij mensen hebben behoefte aan een verhaal.'


Deel dit artikel

Gerelateerde artikelen