Haalt Nederland de 30 procent?

23:30 | De tussenstand, na het tellen van 69,5 procent van alle stemmen over het referendum: de tegen-stem wint. Dat meldt de Verkiezingsdienst van persbureau ANP.

Uitslag referendum: 61 procent tegen, 38,2 procent is voor. 0,8 procent stemde blanco.

Totale uitslag: 67,8 procent stemde niet, 12,1 procent stemde voor, 19,5 procent stemde tegen. 0,2 stemde blanco. 0,9 procent van de stemmen waren ongeldig.

Wij sluiten dit liveblog voor vanavond af. Dank voor het lezen en dank voor het luisteren naar onze extra uitzending. Vanaf 06.00 uur praten we u morgenochtend weer helemaal bij.

23:17 | Den Haag laat de voorlopige uitslag weten: 40,3 procent stemde voor, 58,9 procent stemde tegen. Het opkomstpercentage lag op 28,2 procent.

Onder toeziend oog van burgemeester Jozias van Aartsen werden de stemmen geteld:

23:08 | Van heel Nederland is inmiddels bijna 70 procent van de stemmen geteld. De opkomst komt vooralsnog uit op 32,2 procent, daarmee is de vereiste drempel van 30 procent gehaald. Van alle stemmers is 61 procent tegen en 38,2 procent voor.

23:02 | In Amsterdam is de kiesdrempel niet gehaald. Van de 26,8% stemde 52,2 procent van de mensen voor het verdrag. 46,3 procent stemde tegen.

22:56 | Mentko Nap, docent staatsrecht aan de Rijksuniversiteit van Groningen vertelde eerder vanavond in onze extra referendumuitzending over de mogelijke scenarios van de uitslag:

22:53 | Maurice de Hond verwacht dat de uiteindelijke opkomst op 31 procent komt te liggen en dat 62 procent van de mensen die gestemd hebben tegen het associatieverdrag tussen Oekraine en de EU was:

22:41 | De opkomst bij het referendum komt boven de 30 procent. Dat is de prognose van de Verkiezingsdienst van het ANP op basis van de voorlopige uitslagen van ruim tweehonderd gemeenten. Bij dat opkomstpercentage is de uitslag geldig.

De nee-stemmers hebben een grote meerderheid. Op basis van 191 gemeentes (38,9 procent van de stemmen) heeft het tegenkamp ruim 61 procent gehaald. De voorstemmers moesten het doen met bijna 38 procent.

22:33 | Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken laat via Twitter weten hoe de wet over het referendum denkt:

22:23 | Premier Mark Rutte zegt tegen persbureau ANP dat de geldigheid van het referendum zal moeten blijken. "Het nee-kamp heeft in grote meerderheid gewonnen. De ratificatie kan niet zonder meer doorgaan. Er gaat een stap-voor-stap-proces van start. We moeten kijken wat de opkomst is, daarna in Nederland kijken wat we moeten doen en dan naar onze partners in Brussel. Het gaat geen dagen, maar weken duren."

22:07 | Het spant erom of de kiesdrempel voor het referendum is gehaald. De eerste exitpoll gaf aan dat 29 procent zei, de tweede kwam op 32 procent. Uit die stemmen blijkt wel een overtuigend nee, 64 procent van de stemmers is tegen.

Jeroen de Veth, namens handelaren en exporteurs vereniging EVO en Venedex, belangbehartiger van meer dan 15.000 ondernemers, vindt de mogelijke verwerping van het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne teleurstellend:

21:53 | De opkomst is misschien niet 30 procent, maar we moeten er toch naar luisteren. Dat zegt Gert-Jan Segers van de ChristenUnie tegen BNR.

21:42 | De stembureau's op de Nederlandse Antillen zijn nog een paar uur open. Door deze voorlopige uitslag worden die stemmen opeens heel belangrijk, want ze kunnen het opkomstpercentage omhoog duwen.

Han de Bruijne woont op Bonaire en vertelt dat het onderwerp nauwelijks leeft op zijn eiland, en dat haar inwoners zich meestal ook niet serieus genomen voelen.

21:27 | Onderzoeksbureau Ipsos stelt het opkomstpercentage nu bij naar 32 procent, meldt NOS.

Mocht je benieuwd zijn hoe ze al zo vroeg een exit poll kunnen geven, op hun website legt Ipsos het uit.

21:20 | Alexander Pechtold (D66) tegenover politiek verslaggever Laurens Boven in Den Haag: "Overduidelijk heeft het nee-kamp meer mensen naar de stembus gekregen. Er zit een foutmarge in, en we zullen moeten afwachten of het een geldig referendum is."

21:16 | Schiermonnikoog met 927 inwoners heeft als eerste gemeente de uitslag van het referendum: 172 stemmen voor, (49,7 procent) 173 stemmen tegen (50,0 procent). 7 stemmen ongeldig. De totale opkomst lag op 47,1 procent.

Ook Rozendaal (Gelderland, 1510 inwoners) heeft uitslagen binnen: 350 stemmen voor (61,6 procent), 215 stemmen tegen (37,9 procent). Het opkomstpercentage lag op 49,1 procent.

21:01 | De uitslag van de eerste exit poll is bekend: het opkomstpercentage van het referendum is 29 procent. Tegen staat op 64 procent, voor op 36 procent. Dat meldt onderzoeksbureau Ipsos.

De foutmarge voor de opkomstcijfers bedraagt 3 procent, voor de uitslag 5 procent.

20:57 | Nog een paar minuten en de stembureaus zijn gesloten en verschijnt de eerste exitpoll. En dan begint het tellen van de stemmen voor het Oekraïne-referendum. Het is de hele dag spannend geweest of de opkomst van 30 procent gehaald is. Vooral in de grote steden bleven tussentijdse opkomstcijfers steeds achter bij veel andere gemeenten. In veel kleinere gemeenten is de opkomst boven de 30 procent uitgekomen. Maar ook steden als Amersfoort, Dordrecht en Vlaardingen zaten boven de 30.

De volledige lijst 30+-gemeentes:

Laren 37,5%

Sint Anthonis 33% (20.00 uur)

Giessenlanden 36,3% (20.30 uur)

Vlaardingen 30,84% (20.00 uur)

Brielle 36,90% (20.00 uur)

Katwijk 33,33% (20.00 uur)

Noord-Beveland 30,8% (19.00 uur)

Eemnes 37,71% (19.45 uur)

Waddinxveen 31,37% (20.00 uur)

Dordrecht 30,27% (20.00 uur)

Midden Delfland 32,1% (19.30 uur)

Zeewolde 30,09% (19.00 uur)

Amersfoort 36,1% (19.00 uur)

Castricum 30,17% (18.00 uur)

Blaricum 32,37% (19.00 uur)

Westvoorne 33,50% (19.00 uur)

Noordwijkerhout 32,25% (19.00 uur)

Vlieland 43% (19.00 uur)

Landsmeer 30,72% (18.00 uur)

Schiermonnikoog 33% (16.30 uur)

20:52 | Maurice de Hond verwacht dat de opkomst hoog zal beginnen en dan wegzakt. Volgens De Hond is de uitslag van Amsterdam cruciaal:

20:38 | Harry van Bommel (SP) laat aan politiek verslaggever Laurens Boven in Nieuwspoort Den Haag weten ervan overtuigd dat het opkomstpercentage boven de 30 procent uit zal komen, "in het voordeel van het nee-kamp."

20:32 | De meest recente opkomstpercentages komen uit Rotterdam, waar 23,6 procent van de mensen kwam stemmen, en Den Haag, waar het percentage op 27,2 procent uitkwam.

De meest recente uitslagen van de grote steden, tot 20u:

20:16 | Geïnspireerd door het referendum van vandaag hebben de organisaties Meer Democratie, Milieudefensie, foodwatch en het Transnational Institute het Platform TTIP Referendum opgezet. Ze zijn begonnen met de voorbereidingen van een referendum over het Amerikaans-Europese handelsverdrag TTIP en de Canadese variant, CETA. Een petitie om het referendum mogelijk te maken is door zo’n 67.000 mensen ondertekend, ze hebben 600.000 handtekeningen nodig.

De politiek spreekt nog over de verdragen. In het Europees Parlement lopen de onderhandelingen over TTIP nog. CETA is al afgerond en wordt komend jaar voorgelegd aan de lidstaten. Als Nederland niet tekent of het verdrag wegstemt, hoeft er volgens de initiatiefnemers geen referendum te komen.

20:10 | Om 20.30 uur start BNR met een extra uitzending over het referendum.

20:07 | Dit zijn de meest recente percentages, gemeten tot 20.00 uur:

20:01 | In Utrecht kwam het opkomstpercentage rond 19.45 uur uit op 27,1 procent. Om vier uur vanmiddag was dat nog 14,6 procent.

20:00 | In steeds meer gemeenten is de grens van 30% al gehaald. Hieronder een overzicht van de bevestigde gemeenten:

Zeewolde 30,09%

Amersfoort 36,1%

Castricum 30,17%

Blaricum 32,37%

Westvoorne 33,50%

Noordwijkerhout 32,25%

Vlieland 43%

Landsmeer 30,72% (18.00 uur)

Schiermonnikoog 33% (16.30 uur)